صفحه بعد پیشینه حضور یهودیان در ترکیه صفحه قبل

پیشینه حضور یهودیان در ترکیه
در بهار ۱۴۹۲ میلادى یعنى درست پس از آنکه اسپانیا، گرانادا را از اندلس جدا ساخت. ایزابل، ملکه اسپانیا و همسرش فردیناند، طى فرمانی تمام یهودیان را از سرزمین‌هاى متعلق به خاک اسپانیا که اینک گرانادا نیز بخشى از آن محسوب مى‌شد، اخراج نمودند. بر طبق این فرمان تمام یهودیان ساکن در سرزمین‌هاى کاستیل، کاتالونیا، آراگون، گالیکا، مایورکا، مینورکا باسک، جزایر ساردین، سیسیل، والنسیا و حتى بخشى از اندلس از محل اقامت خود رانده شدند و دیگر هرگز حق بازگشت به آنها داده نشد. [۱] ایزابل به یهودیان سه ماه مهلت داد تا اراضى مقدس پادشاهى اسپانیا را ترک کنند. [۲] در خصوص تعداد خانوارهاى رانده‌ شده، اجماع نظر وجود ندارد. برخى از محققین تعداد آنها را پنجاه هزار خانوار و گروه دیگر پنجاه ‌و سه هزار خانوار عنوان می‌کنند. [۳] جامعه یهودیان اسپانیا به هنگام تبعید و پیش از آن از جمله مراکز تجمع بسیار پیشرفته و پرجمعیت یهودیان بود. چندین مرکز مهم آموزشى (تلمودى) و سرپرست مهم‌ترین آنها، حاخام اسحاق ابوآپ [۴] از معروف‌ترین حاخام‌هاى یهودى زمان خود بود که در اسپانیا فعالیت مى‌کرد. همچنین موشه بن میمون (ابن میمون) [۵] دانشمند، پزشک و عالم تورات از میان جامعه یهودیان اسپانیا برخواسته است. [۶] در میان تبعیدیان افراد سرشناس دیگرى نیز حضور داشتند که داراى پست‌هاى کلیدى در دربار اسپانیا بودند.
به‌عنوان مثال می‌توان به حاخام مئیر ملامند [۷] که از جمله مشاوران پادشاه اسپانیا بود و همچنین اسحاق آبراوانل [۸] که از چنگ پادشاه پرتغال گریخته و به دربار اسپانیا پناه آورده و پس از مدت زمانى در دادگاه سلطنتى اسپانیا پست مهمى به دست آورد اشاره نمود. [۹]

گروهى از یهودیان تبعیدى وارد پادشاهى پرتغال شدند، اما بخش دیگری از آنها که اغلب آهنگر و یا صنعتکار بودند، از دریا گذشته و وارد خاک عثمانى گردیدند. سلطان بایزید دوم [۱۰] سلطان عثمانی که در آن زمان خود را براى جنگ علیه اروپاى مسیحى آماده می‌ساخت و نیاز مبرمى به صنعتگران داشت، از ورود یهودیان تبعیدى به خاک عثمانى استقبال نمود. اکثر یهودیانى که وارد سرزمین‌هاى عثمانى شدند در بخش‌هاى اروپایى این امپراتورى سکنى گزیدند. یهودیان ترکیه از این‌رو سفاردى نامیده مى‌شوند که اعقاب آنها یهودیانی هستند که از اسپانیا به این سرزمین‌ها مهاجرت کرده بودند و سفاردى در زبان عبرى به معناى اسپانیا است. [۱۱]

دوران طلایى زندگى یهودیان در اروپا با ورود به سرزمین‌هاى عثمانی بار دیگر آغاز گردید، زیرا امپراتوری عثمانی در دوران خود علاوه بر وسعت جغرافیایى، از جهت تسامح و تساهل با اقوام، ادیان و مذاهب مختلف نیز شهرت دارد. [۱۲] گفته مى‌شود نخستین فعالیت‌هاى چاپ و نشر با حضور یهودیان سفاردى در ترکیه آغاز گردید. یهودیان همچنین به سرعت در مشاغل مختلف از جمله ارتش و پزشکى در سرزمین‌هاى عثمانی نفوذ کرده و صاحب مناصب مهمى گردیدند. [۱۳] همچنین بخش اعظم بازرگانى میان عثمانی و کشورهاى همجوار را یهودیان اداره مى‌کردند و از این راه ثروت و توان مالى پیشین خود را که توسط ملکه اسپانیا از دست رفته بود، بازیافتند. [۱۴] چنانکه گفته شد، سلطان بایزید دوم به‌دلیل نیاز به صنعت و مهارت صنعتگران یهودى، از حضور آنها در سرزمین‌هاى خود بسیار استقبال نمود. یهودیان نیز از فرصت پیش‌آمده براى تقویت قواى از دست رفته، بهره فراوان بردند به‌طوری که علاوه بر تجدید قواى مادى به تجهیز قواى معنوى خود نیز پرداخته و کنیسه‌ها و مراکز آموزشى و دینى خود را در این سرزمین گسترش دادند.

تا پیش از جنگ جهانی اول یهودیان در سرزمین عثمانى نشو و نما یافتند و رفته رفته بر قدرت مادى و به تبع آن قدرت و نفوذ آنها در دربار سلاطین عثمانى افزوده شده تا جایی که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم از طریق فعالین صهیونیست‌ها و حمایت جدى یهودیان سایر کشورهاى اروپایى خواستار تشکیل موطن یهودى مستقل در درون سرزمین‌هاى اسلامى شدند. خواهش آنها بنا به گواهى تاریخ با مخالفت سلطان عبدالحمید دوم- سلطان عثمانى- روبه‌رو شد. مقاومت عبدالحمید دوم در برابر اتحاد صهیونیسم و یهودیان عثمانى که به عقیده وى تلاش در جداسازى پاره‌اى از سرزمین‌هاى اسلامى از پیکره اصلى آن یعنى خاک عثمانی داشتند، منجر به عزل وى در ۱۹۰۹ گردید. [۱۵] منابع تاریخى به خوبى آشکار می‌سازد که پس از عزل وی در دوره حاکمیت حزب «اتحاد و ترقى» آمار مهاجرت یهودیان به فلسطین به سرعت افزایش یافت. [۱۶]

در جریان جنگ جهانى دوم که یهودیان تقریبا در هیچ‌یک از کشورهاى اروپایى درگیر در جنگ با آلمان نازى آرامش و امنیت نداشتند، ترکیه مأمن و پناهگاه بسیار خوبى براى یهودیان فرارى از کشورهاى اروپایی بود؛ و بار دیگر تاریخ، در خصوص پناه بردن یهودیان کشورهاى اروپایى به سرزمین‌هاى اسلامى تکرار شد. دولت ترکیه در طول جنگ جهانى دوم با صدور حکمى ورود تمام یهودیانی که از دست نازى‌ها گریخته بودند را به خاک این کشور آزاد و بلامانع اعلام کرد. [۱۷] و علاوه بر آن چند تن از دیپلمات‌هاى ترک در کشورهاى خارجى براى کمک به فرار و مهاجرت یهودیان به ترکیه اقدامات موثرى انجام مى‌دادند. [۱۸] اگرچه انگیزه اصلى چنین مهمان‌نوازى در هیچ‌یک از منابع و کتب ترکى و یهودى آشکار نشده است اما تأمل در احتمال انتقال ثروت‌هاى یهودیان به ترکیه انگیزه مناسبى براى این‌گونه اقدامات ایجاد خواهد کرد.

در طول جنگ جهانی دوم جوامع یهودى ترکیه و بلغارستان تنها جوامعى از اقلیت یهودى هستند که از حوادث جنگ جهانی دوم در امان مانده‌اند. این در حالى است به ادعاى آنان تقریبا تمام افراد متعلق به جامعه یهودیان یونان توسط نازی‌ها کشته شدند.

پس از جنگ جهانی دوم دولت ترکیه مهاجرت یهودیان به اسرائیل را کاملا آزاد نمود. به‌طوری که موج بزرگ مهاجرت یهودیان ترک به اسرائیل در سال‌هاى ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۰ رخ داد. [۱۹] جمعیت فعلى یهودیان ترک ساکن اسرائیل حدود صدهزار نفر تخمین زده مى‌شود که با این حال تنها حجم اندکى از شش میلیون‌و‌یکصدوشانزده هزار یهودى ساکن اسرائیل را تشکیل می‌دهند. [۲۰]

صفحه بعد فهرست صفحه قبل