صفحه بعد هزاره جديد; عصرى متفاوت - آندرس جَهرهانْدِرِت صفحه قبل
 چكيده:
در هزاره سوم ميلادى، با رشد پديده جهانى سازى، معضلات جديدى سر بر خواهد آورد. رشد تكنولوژى با سرعت حيرت انگيزى ادامه خواهد يافت، در حالى كه نتايج و پيامدهاى آن چه خواهد بود، هنوز معلوم نيست.

در آغاز هزاره سوم ميلادى، بشر در برابر مشكلات بزرگى قرار گرفته است. در اين ارتباط، نمى توان چندان به ديدگاه هاى خوش بينانه يا بدبينانه بسنده كرد، بلكه بايد به احتمالات توجه داشت، اما بهتر است در ابتداى بحث خود، نگاهى به گذشته بيفكنيم. ما حدود بيست هزار سال با آخرين دوران يخ بندان در جهان فاصله داريم. تنها حدود ده هزار سال است كه نوعى ثبات نسبى در آب و هواى زمين حاكم گشته است. از آن زمان به بعد، كار كشاورزى در گوشه و كنار جهان به شكلى پراكنده آغاز گشت. البته تمركز كار كشاورزى انسان هاى اوليه در محدوده هاى مركزى نيم كره شمالى زمين بوده است كه از زمين هاى حاصل خيزى برخوردار بود. حدود پنج هزار سال پيش در بخش هايى از كره زمين، آثار و نشانه هايى از تمدن به چشم مى خورد. در برخى مناطق انسان ها از الفبا براى نگارش زبان خود استفاده مى كردند و در برخى نقاط نيز ساختارهاى سياسى و اجتماعى شكل گرفته بود. اما تصور نكنيد، در پنج هزار سال پيش، اروپاييان تمدن را كشف كرده بودند، بلكه در مناطقى هم چون مصر يا چين، شاهد اين وضعيت بوديم. تمام فرهنگ هاى غنى و ريشه دار جهان، طى اين پنج هزار سال، مراحل رشد و تعالى خود را پشت سر گذاردند.

اروپايى ها چهار هزار سال پيش و نخست در مناطقى هم چون جزيره كرت به زندگى متمدن روى آوردند. با نگاهى به تاريخ، درمى يابيم كه اصولا يك قرن، لحظه اى بسيار كوچك و گذرا از سير زندگى در كره زمين محسوب مى شود و قرن بيست و يكم نيز از اين قاعده مستثنا نيست. اما قرن بيست و يكم از بخش هاى مهم

زندگى فرهنگى بشر محسوب مى شود، چرا كه رويدادهاى اين قرن تأثير به سزايى بر تحولات زمان هاى آينده بر جاى خواهد گذارد.

امروزه حدود نيمى از انسان ها در شهرهاى بزرگ زندگى مى كنند. در پنجاه سال آينده حدود دو سوم انسان ها در شهرهاى بزرگ ساكن خواهند شد.

چالش هاى آينده

هيچ كس به خوبى نمى داند كه آيا ثبات نسبى در شرايط آب و هوايى زمين هم چنان ادامه خواهد يافت و اگر چنين است تا چه زمانى اين ثبات تداوم مى يابد. تمام كارشناسان در اين باره اتفاق نظر دارند كه ما انسان ها اطلاع چندانى از پيچيدگى سيستم آب و هوايى زمين نداريم، اما اين يك واقعيت است كه در طول يكصد سال اخير دماى جهان حدود 3/0 تا 6/0 درجه سانتيگراد افزايش يافته است. در اين باره اختلاف نظر وجود دارد كه افزايش دماى كره زمين چه ارتباطى با فعاليت انسان ها داشته و دارد. آيا از بين بردن جنگل ها و سوزاندن سوخت هاى فسيلى موجب گرم شدن كره زمين شده است يا خير؟ در شرايطى كه تمام پيش بينى ها از افزايش جمعيت جهان و بالا رفتن ميزان مصرف انرژى در جهان حكايت مى كند، براى قرن بيست و يكم تصوير ناخوشايندى تصور مى شود. بسيارى از كارشناسان بر اين باور هستند كه روند گرم شدن زمين همچنان ادامه خواهد يافت. انتظار مى رود در قرن بيست و يكم دماى كره زمين 5/1 درجه سانتيگراد گرم تر شود. اگر دماى زمين حدود 3 تا 5/3 درصد گرم تر شود، در آن صورت پيامدهاى فاجعه آميزى در انتظار انسان ها خواهد بود. البته ممكن است انسان ها بخشى از اين پيامدها را طى قرن جارى و بخشى را نيز طى قرن هاى آينده شاهد باشند. اگر دماى زمين تا اين حد بالا رود، شاهد دگرگونى عظيمى در آب و هواى جهان خواهيم بود. زيرا بر اثر گرما يخ هاى قطبى به تدريج آب شده و سطح آب درياها به شدت افزايش مى يابد.

بدون ترديد در اواسط قرن آينده، مناطقى همچون مناطق ساحلى بنگلادش قابل سكونت نخواهد بود، چرا كه افزايش آب درياها موجب مى شود كه اين گونه مناطق به زير آب بروند. هيچ كس نمى تواند با قطعيت اثر گل خانه اى را انكار كند و هيچ كس هم نمى تواند نتايج و اثرات آن را در آينده، با دقت پيش بينى كند. آن چه مسلم است، اين است كه انسان ها در گرم شدن زمين نقش انكارناپذيرى ايفا كرده اند و هيچ كس در اين باره ترديد ندارد، اما اين كه تا چه حد انسان ها موجب اين تحول خطرناك شده اند، جاى بحث است. ما مى دانيم كه در دوران مسيح شمار انسان ها حدود 250 تا حداكثر
سيصد ميليون نفر بود، اما در قرون بعدى، جمعيت انسان ها به شدت افزايش يافت و اين افزايش در ابتداى قرن بيستم، به اوج خود رسيد. در قرن بيستم جهان با پديده اى

به نام انفجار جمعيت روبرو شد. جمعيت جهان در مدت بسيار كوتاهى چندين برابر افزايش يافته و به شش ميليارد نفر رسيد. در قرن آينده نيز روند افزايش جمعيت جهان هم چنان ادامه خواهد داشت. روند رشد جمعيت جهان در حال حاضر به مراتب سريع تر از سال هاى پيش از سال 1945 است. با افزايش شديد جمعيت جهان، زمينِ قابل استفاده براى هر يك از انسان ها به شدت كاهش يافته است. در حالى كه در گذشته هاى دور، مثلا در دوران مسيح اين مسأله بسيار متفاوت بود. يكى از دلايل هجوم مردم به شهرها در كشورهاى در حال توسعه همين مسأله است. از اين رو شاهد شكل گيرى شهرهايى عظيم در كشورهاى در حال توسعه هستيم. شهرهايى همچون سائوپاولو، قاهره، مكزيكوسيتى يا شانگهاى، نماد زندگى شهرى در جهان سوم محسوب مى شوند. امروزه حدود نيمى از انسان ها در شهرهاى بزرگ زندگى مى كنند. در پنجاه سال آينده حدود دو سوم انسان ها در شهرهاى بزرگ ساكن خواهند شد.

انتظار مى رود در قرن بيست و يكم دماى كره زمين 5/1 درجه سانتيگراد گرم تر شود. اگر دماى زمين حدود 3 تا 5/3 درصد گرم تر شود، در آن صورت پيامدهاى فاجعه آميزى در انتظار انسان ها خواهد بود.

براساس گزارشى كه در سال 1996 توسط سازمان ملل متحد منتشر شد، در سال 2050 بيش از نه ميليارد انسان بر روى كره زمين زندگى مى كنند. در آن زمان جمعيت چين به تنهايى 5/1 ميليارد نفر خواهد بود و شمار هندى ها نيز در همين حدود پيش بينى مى شود. براساس پيش بينى هاى سازمان ملل متحد، در سال 2050، پاكستان، اندونزى و نيجريه هر كدام حدود سيصد ميليون انسان را در خود جاى خواهند داد. در بنگلادش، اتيوپى و نيز ايران حدود دويست ميليون نفر زندگى خواهند كرد. جمعيت تركيه و مصر در اين سال به حدود يكصد ميليون نفر خواهد رسيد. اين در حالى است كه از جمعيت كشورهاى اروپايى كاسته خواهد شد. پديده انفجار جمعيت تقريباً تنها در آسيا، در آفريقاى سياه، بخش هايى از آمريكاى لاتين و در بخش كوچكى از ايالات متحده آمريكا روى خواهد داد، در حالى كه اروپا، روسيه يا ژاپن شاهده پديده انفجار جمعيت نخواهند بود. بر اين اساس من مايلم كه در اين جا اولين پيش بينى خود را درباره قرن آينده مطرح نمايم. در قرن آينده در بسيارى از مناطق پرجمعيت جهان بر سر منابع و زمين هاى قابل بهره بردارى به ويژه بر سر آب، جنگ و درگيرى در خواهد گرفت. براى همين است كه ميليون ها انسان تلاش خواهند كرد، به صورت قانونى يا غيرقانونى به اروپا و آمريكاى شمالى مهاجرت نمايند. چرا كه استاندارد زندگى در اروپا و آمريكاى شمالى بيست برابر بالاتر از كشورهاى آن ها است. تنها در دهه اخير حدود 25 جنگ در جهان روى داده است، كه مى توان به «طوفان صحرا» و نبرد چچن و نيز سومالى و روآندا اشاره كرد كه

مجموعاً بيش از يك ميليون قربانى بر جاى مانده است. من ديگر مايل نيستم درباره مسايلى هم چون تغذيه جمعيتِ رو به انفجار جهان، بازار كار و ميزان مصرف انرژى و مسكن پيش بينى كنم; چرا كه ابعاد اين فاجعه از هم اكنون به خوبى آشكار شده است.

در قرن آينده در بسيارى از مناطق پرجمعيت جهان بر سر منابع و زمين هاى قابل بهره بردارى به ويژه بر سر آب جنگ و درگيرى در خواهد گرفت. براى همين است كه ميليون ها انسان تلاش خواهند كرد، به صورت قانونى يا غيرقانونى به اروپا و آمريكاى شمالى مهاجرت نمايند.

در اين جا بد نيست به شرايط ساختارى قرن آينده بيشتر بپردازيم. روند جهانى سازى در عرصه هاى تكنولوژى و اقتصاد هم چنان تداوم خواهد داشت و به چالش هاى بزرگى منتهى مى شود. روند توليد ابزار و كالاها در طول تاريخ بشريت همواره روندى رو به رشد بوده است. انسان هاى اوليه با توجه به نيازهاى محدود خود از ابزارها و وسايل ساده اى استفاده مى كردند كه ساخته دست آن ها بوده است. به تدريج با تغيير شكل زندگى، نياز به محصولات و ابزارهاى توليد ديگران، بيشتر و بيشتر شده است و اكنون در عصر ما نياز به محصولات و كالاهاى كشورهاى ديگر به چيزى دامن مى زند كه از آن تحت عنوان پديده جهانى سازى نام مى برند. فرهنگ ها و تمدن هاى بزرگ جهان از مدت ها پيش از ابزار و وسايل گوناگونى در جهت اعتلاى خود بهره گرفته اند. انرژى مورد نياز براى انجام كارها در گذشته توسط برده ها و كارگران اجبارى و همين طور چارپايان تأمين مى شد. در قرون وسطى در اروپا آسياب هاى بادى و آبى به خدمت گرفته شد. در قرن هجدهم ميلادى جيمز وات ماشين بخار را عرضه كرد. حدود يكصد سال بعد موتور بنزينى اختراع شد. چند سال بعد موتورهاى الكتريكى و سپس موتورهاى جت ابداع شدند.
روند توسعه تكنولوژى به تدريج سرعت گرفت. امروز صنايع هوانوردى آن چنان رشد كرده است كه انسان ها در كوتاه ترين زمان ممكن فاصله شرق تا غرب جهان را طى مى كنند، در حالى كه تا همين چند دهه پيش براى رفتن از هامبورگ به نيويورك بايد يك هفته را در دريا سپرى مى كردند. اكنون در مقايسه با سال هاى قبل پيشرفت هاى چشم گيرى در عرصه هاى مختلف حاصل شده است. در عصر ما توسعه تكنولوژى آن قدر سريع است كه طولى نمى كشد كه ابزارها و اختراعات جديد قديمى مى شوند. امروزه داشتن رايانه شخصى و تلفن همراه به تدريج براى همگان ميسر مى شود. به هر حال پيشرفت تكنولوژى تمام عرصه هاى زندگى انسان ها را در چند قرن اخير به شدت دست خوش دگرگونى كرده است. من تصور مى كنم كه سرعت كنونى پيشرفت علم و تكنولوژى در قرن بيست و يكم نيز هم چنان ادامه خواهد يافت يا حتى بر سرعت آن نيز افزوده مى شود. از آن جايى كه رشد تكنولوژى با سرعت حيرت انگيزى ادامه مى يابد، نمى توان نتايج و پيامدهاى آن را به درستى تصور كرد.

روند جهانى سازى در عرصه هاى تكنولوژى و اقتصاد همچنان تداوم خواهد داشت و به چالش هاى بزرگى منتهى مى شود.

در هر صورت روند گسترش علم و تكنولوژى در جهان امروز بسيار سريع تر از هر زمان ديگرى در طول تاريخ بشريت صورت مى گيرد. دستاوردهاى علمى تحت تأثير پديده جهانى سازى با سرعت بسيار بالايى در سراسر جهان مورد استفاده قرار مى گيرد و اين از ويژگى هاى متمايزكننده زمانه ما محسوب مى شود...

]اما[ آيا جهان بهترى در پيش رو خواهيم داشت يا اينكه بايد در انتظار چالش هاى تازه اى باشيم.پاسخ به اين پرسش را بايد از زمان بخواهيم.



منبع: دى سايت، 4 اوت 2001 (13/5/80)

صفحه بعد صفحه قبل