سخن مترجم‏

«اگر در ميان تو امرى كه حكم به آن مشكل شود به ظهور آيد... آنگاه برخاسته به مكانى كه خدايت يَهُوه برگزيند برو* و نزد لاويان كَهَنه و نزد داورى كه در آن روزها باشد، رفته، مسئلت نما و ايشان تو را از فتواى قضا مخبر خواهند ساخت* و بر حسب فتوايى كه ايشان از مكانى كه خداوند برگزيند براى تو بيان مى‏كنند، عمل نما و هوشيار باش تا موافق هر آن چه بر تو تعليم دهند عمل نمايى* موافق مضمون شريعتى كه به تو تعليم دهند و مطابق حكمى كه به تو گويند عمل نما و از فتوايى كه براى تو بيان كنند، به طرف راست يا چپ تجاوز مكن*».(1)

دين و دين دارى هيچ‏گاه از حيات مادى و معنوى انسان جدا نبوده است. دين به هر معنايى كه تعريف شود و تدين به هر شكلى كه ترسيم گردد، مقوله‏اى جدايى‏ناپذير از فرآيند تكاملى انسان است. شناخت مصاديق مقوله دين مستلزم پژوهشى ژرف است و در اين راه بايد از حصار تنگ تعصبات نابه‏جا كه مانعى بزرگ بر سر راه دين پژوهى است، رهيد و پاى در عرصه‏اى نهاد كه رنج تحقيق و تفحصِ آن را، سرانجامى شيرين و آكنده از رضايت و آرامش باشد.
يهوديت دينى كهن است كه در تقسيم بندى‏هاى دين پژوهانه در دسته «اديان ابراهيمى» مى‏گنجد كه شامل دو ديگر دين بزرگ يعنى مسيحيت و اسلام نيز هست. تاريخ يهوديت گذشته اديان ابراهيمى است و شناخت اين تاريخ و گذشته چراغى افروخته براى آينده است. مترجم كه خود افتخار عضويت در مجموعه كسانى را دارد كه راه تفقّه در دين را برگزيده‏اند خرسند است كه مى‏تواند اين اثر را به فارسى زبانان و به ويژه به حوزه‏هاى علميه تقديم كند. اميد كه شناخت گذشته تلاش‏هاى فكرى عالمان يهودى در پاسخگويى به نيازهاى دينداران و زنده نگه داشتن تعاليم يهوديت براى تفقه اسلامى و شيعى نيز ره‏آوردى شايسته داشته باشد.
محور و موضوع اصلى اين كتاب، يكى از مؤلفه‏هاى اصلى شريعت يهود است: دينى كه به نظر صاحب اين قلم آموزه‏هاى مشترك آن با اسلام بيشتر از هر دين ديگرى است. برخلاف مسيحيت، كه مدعى است «يوغ شريعت»(2) را از گردن پيروان مسيح برداشته است، يهوديت نه تنها از شريعت به يوغ تعبير نمى‏كند، كه آن را تنها راه نجاتى مى‏شمارد كه «تجاوز» از آن ممنوع است.(3) تأكيد يهوديت بر شريعت و پيروى از تعاليم و احكام كتاب و سنت، تداعى كننده تأكيد اسلام بر كتاب و سنت نبوى(ص) و تعاليم ائمه اطهار(ع) است. با اندك مسامحه‏اى مى‏توان كتاب و سنت اسلام را با «شريعت مكتوب»(4) و «شريعت شفاهى»(5) يهود مقايسه كرد، در عين حال كه تفاوتهايى نيز با هم دارند.
قوم يهود كه همواره مطابق شريعت موسوى زندگى مى‏كرد، به «كتاب»، يعنى همان تورات يا به طور كلى‏تر «عهد عتيق»(6) نگاهى ويژه داشت. آنان همه چيز خود را در تبعيّت محض از فرامين و احكام آن مى‏دانستند و از تورات به حيات و زندگى يهود تعبير مى‏كردند. از اين رو يكى از دغدغه‏هاى فكرى عالمان يهود، يافتن راه كارهاى مناسب براى استفاده بهتر از اين منبع وحيانى و منشأ حيات معنوى قوم يهود بود. در ميان فرقه‏هاى مختلف يهوديت كه با گذشت زمان شكل گرفتند، تنها فرقه «صَدوقيان»(7) بر خلاف ديگر فرقه‏ها، به اينكه موسى علاوه بر شريعت مكتوب يك «سنت شفاهى»(8) نيز به يادگار گذاشته، اعتقادى نداشتند. البته وقتى از سنت شفاهى يهود سخن مى‏گوييم، چيزى فراتر از صرف سنت شفاهى موسوى منظور است. آنچه امروز از سنت يهودى مد نظر است، مجموعه‏اى از نظرات و فتاواى فقيهان و عالمان يهود نيز هست، و به نظر مى‏رسد كه افتراق ميان سنت در ميان مسلمانان با شريعت يا سنت شفاهى در بين يهوديان، اساساً در همين نكته باشد. در اينجا مجال آن نيست كه از تفاوتهاى مفهومى و مصداقى سنت در اين دو فضا سخن بگوييم.
كاربرد سنت شفاهى در يهوديت، بيشتر در تأويل و تفسير نص و تجزيه و تحليل واژگان، اصطلاحات و عبارات «كتاب» است. با گذشت زمان و دور شدن از عصر نزول، بسيارى از واژگان و اصطلاحات براى نسل‏هاى بعدى غريب، نامأنوس و مشكل آفرين مى‏شود. از اين‏رو، هميشه تلاش شده است كه معانى، شرح يا تفسيرى را كه مخاطبان اوليه متون مقدس گفته‏اند يا از طرف پيامبر يا اصحاب او نقل كرده‏اند، حفظ، ثبت و ضبط شود، تا در آينده به كار تفسير و تأويل متون آيد. در اين راه، يهوديان كه اتكايى بس عظيم به شريعت مكتوب داشته‏اند، همتى بلند نشان داده و تلاش بسيار كرده‏اند. شريعت موسوى مانند هر آيين ديگرى به چارچوبهايى كه با توسل به آنها بتوان مشكلات فهم متون را حل كرد، يا به تعبير ديگر، به سنتى زنده و پويا كه عالمان و خبرگان در هر دو شريعت شفاهى و مكتوب عهده دار انتقال آن به ديگران باشند، سخت نيازمند بود و اين مهم مورد تأكيد تورات: «نزد لاويان كهنه و نزد داورى كه در آن روزها باشد، رفته، مسئلت نما و ايشان تو را از فتواى قضا مخبر خواهند ساخت».(9)
اين ضرورت و اين نوع تلقى از «شريعت»(10) مبناى فكرى و اعتقادى تدوين و تأليف مجموعه‏اى گرديد به نام «تَلْمود»(11) كه گذشته از جايگاه رفيع آن نزد يهوديان، در حيات معنوى اين قوم نيز نقش بنيادينى ايفا كرده و مى‏كند. «كلمه تلمود به معناى «آموزش» از فعل ثلاثى عبرى «لَمَد» يعنى «ياد داد» مى‏آيد و با واژه «تلميذ» و مشتقات آن - كه در زبان عربى رباعى هستند - ارتباط دارد».(12) تلمود كتاب بسيار بزرگى است كه احاديث و احكام يهود و فتاواى فقيهان اين قوم را در بر دارد. تلمود نماد عقلانيت، تفكر، اجتهاد، فقه، كلام و در يك كلمه سمبل ادبيات دينى يهود است. سخن گفتن از تلمود، سخن گفتن از تاريخ انديشه و فرآيند رو به رشد اجتهاد يهود است. تلمود اثرى دير پاست كه ريشه در تاريخ و متن حوادث واقعه در زندگى پرمشقت يهوديان بويژه عالمان، فقيهان و حكيمان اين قوم دارد. تلمود آميزه‏اى است از زبان آرامى عبرى و مجموعه‏اى است در دو عنوان جداگانه، كه خود گواهى است بر آوارگى قوم يهود و حكايتى است از عصر «پراكندگى»،(13) حاكميت روميان و ظلم لشكريان روم؛ «تلمود بابلى»(14) و «تلمود فلسطينى»(15) نشانه جدايى، دورى و آوارگى يهوديان در سرزمين بابل و فلسطين هستند. امّا به تلمود از زاويه‏اى ديگر نيز نگريسته و در توصيف آن چنين گفته شده است: «برخى از بيانات تلمود با ارزش، بعضى نازيبا و برخى ديگر كفر مى‏باشند. ولى در همان شكل به هم آميخته‏اش تشكيل‏دهنده اثرى است فوق‏العاده در مورد تلاش انسان، خرد انسان و حماقت انسان».(16)
در اين كتاب نويسنده به معرفى اين مجموعه عظيم و بااهميت - كتابى كه از آن به «وطن منقول و قابل حمل يهود»(17) تعبير شده است - مى‏پردازد. در ادامه، از سير تاريخى گردآورى و تدوين «ميشنا»(18) و «تلمود»، فعاليتهاى علمى و حوزوى در اين مسير، عالمان و فقيهانى كه در تدوين تلمود نقش اصلى را ايفا كرده‏اند و نيز از مطالب ديگرى مانند تفاوتهاى تلمود بابلى و فلسطينى، طبقه بندى مطالب تلمود، زبان، تفسيرها و چاپ و نشر اين كتاب سخن مى‏گويد. حاصل تحقيق نويسنده همان است كه شايد بتوان در نام كتاب «سيرى در تلمود» يافت.

درباره نويسنده‏
نويسنده اين كتاب، آدين اشتاين سالتز، در سال 1937 در روسيه به دنيا آمد. تحصيلات رسمى او در رشته رياضيات است و در كنار آن به مطالعات حاخامى پرداخت. در بيست و سه سالگى رياست يك دبيرستان را در فلسطين اشغالى به عهده گرفت كه جوان‏ترين رئيس دبيرستان محسوب مى‏شد. امروزه شخصيتى جهانى و از حاخام‏ها و رهبران فكرى جامعه يهوديان به حساب مى‏آيد. با تأسيس مؤسسه چاپ و نشر تلمود، تاكنون بيش از 58 عنوان كتاب در زمينه تلمود، تفكر عرفانى يهود، جامعه‏شناسى، شخصيت‏شناسى تاريخى و فلسفى نوشته و به چاپ رسانده است. اين كتاب‏ها به زبان‏هاى مختلف از جمله روسى، انگليسى، فرانسوى، ژاپنى برگردانده شده‏اند.
آدين اشتاين سالتز در بيشتر نوشته هايش دل مشغولى خود را نسبت به آينده يهوديان نشان مى‏دهد. وى در اين راه گام‏هاى عملى نيز برداشته است. او سفرهاى زيادى به روسيه و جمهورى‏هاى تازه استقلال يافته انجام داد و در آنجا براى معرفى يهوديت بسيار فعاليت كرد. يهوديان شوروى سابق از او به عنوان رئيس ياد مى‏كردند.
از جمله كارهاى مهم اشتاين سالتز كه براى يهوديان روسى انجام داده است، تأسيس دانشگاه يهودى مسكو و دانشگاه يهودى سن پترزبورگ است. در اين دو مركز آموزشى، هر ساله زبان عبرى و درس‏هايى درباره زندگى، تاريخ و فلسفه يهودى براى هزاران يهودى روسى تدريس مى‏شود. او يك مركز انتشاراتى نيز در مسكو تأسيس كرد. وى عضو آكادمى علوم روسيه نيز است.
شهرت اشتاين سالتز بيشتر به شرح و تفسير و ترجمه‏هاى او در زمينه تلمود بابلى است، كارى كه وى از حدود سى سال قبل آغاز كرده است. حدود پانزده جلد از ترجمه عبرى تلمود بابلى وى به چاپ رسيده است و چيزى حدود دو ميليون نسخه آن زير چاپ است. پيش‏بينى مى‏شود كه اين اثر در دهه آينده در حدود 43 جلد به پايان برسد. ترجمه و تفسير انگليسى وى نيز تا كنون در 21 جلد از چاپ خارج شده است. چند جلد از برگردان روسى و ترجمه فرانسوى تلمود نيز تاكنون عرضه شده است.
درباره فعاليت‏هاى علمى اشتاين سالتز در اروپا و امريكا بايد گفت كه وى مدتى استاد مقيم دانشگاه‏ها و مؤسسات آموزش عالى بزرگ در اين دو منطقه بود. از جمله اين مراكز مى‏توان به دانشگاه ييل و دانشگاه پرينستون اشاره كرد. چند سال قبل موفق شد نشان افتخار هنر و ادبيات فرانسه را كسب كند. فعاليت‏هاى علمى اشتاين سالتز در امريكا را «جامعه الف»(19) حمايت و پشتيبانى مى‏كند.
او هم اكنون در قدس در فلسطين اشغالى ساكن است و از حاخام‏هاى معتقد به سنت و يهوديت تلمودى است.

سپاس‏
به يقين اين كار بدون راهنمايى و كمك اساتيد و دوستانى دلسوز به انجام نمى‏رسيد. لازم است از همه كسانى‏كه در اين راه يارى‏ام رسانده‏اند سپاسگزارى كنم: از جناب استاد ملكيان و دكتر لگنهاوسن از آن جهت كه مشوقان اوليه و اصلى ترجمه اين كتاب بوده‏اند؛ از حجة الاسلام و المسلمين نوّاب رياست محترم مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب كه به كمك مركزى كه ايشان بنا نهاده‏اند اين مهم در دسترس خوانندگان قرار مى‏گيرد و هم‏چنين از دوستان ارجمندم در انجمن كليميان تهران بويژه آقايان آرش آبايى و دكتر حمامى لاله زار كه زحمت ويراستارى واژگان عبرى و تنظيم واژه نامه عبرى را متحمل شدند؛ دوست فاضل و انديشمندم جناب آقاى حميدرضا فرزين كه با دقت‏نظر فوق العاده علاوه بر كار مقابله ترجمه با متن اصلى در تمام اين مدت با نظرات اصلاحى خويش در هر چه بهتر شدن اين كار كمك كردند و از آقاى حسين سليمانى كه فصل حقوق كيفرى اين كتاب در واقع بر ترجمه اوليه ايشان استوار است. در آخر ضمن سپاس از دست اندركاران انتشارات مركز اديان براى تماى آنها آرزوى موفقيت و پيروزى دارم. پايان اين سپاسنامه را سرآغاز پاسداشت مستدام خود از همسرم مى‏دانم كه با فراهم آوردن محيطى آرام و مناسب تحقيق و تفحص كمك بى‏بديلى ارزانى داشته است.
باقر طالبى دارابى‏

...................) Anotates (.................
1) سفر تثنيه، 17: 8 - 12.
2) the Yoke of law
3) سفر تثنيه، 17: 12 - 17.
4) Written law
5) Oral law
6) old Testament، كتاب عهد عتيق از نگاه يهوديان به سه قسمت تقسيم مى‏شود. 1. تورات: پنج كتاب اول كه به اسفار خمسه يا پنج كتاب موسى معروف هستند و عبارتند از: سفر پيدايش، خروج، لاويان، اعداد و تثنيه. 2. انبياء شامل هشت كتاب درباره انبياى بزرگ (از يوشع تا حزقيال) و دوازده كتاب درباره انبياى كوچك (از كتاب هوشع تا آخرين كتاب عهد عتيق، ملاكى نبى).
7) sadducees . اينان به زدوك (صدوق) نسل اعلاى خاندان احبار و روحانيان برمى‏گردند و متأثر از فرهنگ يونانى گرايى (هلنيزم) بودند. از عقايد معروف آنها اعتقاد به اسفار خمسه و نفى اعتبار بقيه كتب عهد عتيق و شريعت شفاهى است. صَدوقيان در زمان خود پرچمدار نو انديشان بودند و بر آن بودند تا ديانت را با محك فلسفه بيازمايند. صَدوقيان طلايه داران عقل گرايى و سمبل فلسفه عقلانى شدند و فريسيان يكى ديگر از فرقه‏هاى يهودى، پيش قراولان سنت پرستى. ر.ك: رضى، هاشم، اديان بزرگ جهان، ص 445 و 446.
8) Oral tradition
9) سفر تثنيه، 17: 9.
10) The law
11) seyr
12) توفيقى، حسين، نگاهى به اديان زنده جهان، ص 103.
13) Diaspora
14) Babylonian seyr
15) Palestinian seyr
16) بار كلى، جوزف (ر.ك: ظفر الاسلام خان، نقد و نگرشى به تلمود، ترجمه رحمتى، محمد رضا، ص 88).
17) هاينه، هاينريش (Heinrich hiene)؛ ر.ك: زرين كوب، عبد الحسين، در قلمرو وجدان، ص 175.
18) Mishnah
19) Aleph Society